مردم؛ رکن حکمرانی اسلامی در اندیشه رهبر شهید

حجت الاسلام والمسلمین مهدی شریعتی تبار، پژوهشگر دینی، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، درباره چرایی تأکید رهبر شهید بر نقش مردم در نظام و حکمرانی اسلامی، اظهار کرد: ایشان در شکل گیری تمدن اسلامی و برداشتن گام های استوار در مسیر انقلاب اسلامی، بر نقش مردم تأکید بسیار جدی و عمیقی داشتند. این تأکید صرفاً یک تعارف یا حتی یک استراتژی سیاسی نبود، بلکه ریشه در مبانی دینی و آموزه های اسلامی داشت.

وی ادامه داد: اگر به منابع دینی مراجعه کنیم، می بینیم که چه در قرآن کریم و چه در سخنان پیامبر اکرم(ص)، نهج البلاغه و به ویژه در عهدنامه امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر، موضوع حضور مردم و نقش آنان در اداره جامعه مورد توجه ویژه قرار گرفته است. بنابراین، مشارکت مردم در حکمرانی اسلامی یک موضوع حاشیه ای نیست، بلکه بخشی از مبانی و اصول مورد تأکید اسلام است.

قرآن کریم؛ تأکید بر حضور و همراهی مردم

این پژوهشگر دینی با اشاره به آیه «هُوَ الَّذی أَیَّدَکَ بنَصْرِهِ وَبالْمُؤْمِنِینَ» در سوره «انفال»، بیان کرد: قرآن کریم یکی از عوامل موفقیت پیامبر گرامی اسلام(ص) را در کنار یاری خداوند، همراهی و حضور مؤمنان معرفی می کند. خداوند پیامبر(ص) را با نصرت خود و به وسیله مؤمنان تأیید کرد و میان آنان محبت، صفا و صمیمیت برقرار شد.

شریعتی تبار افزود: قرآن کریم درباره این الفت و همدلی نیز نکته مهمی را مطرح می کند و نشان می دهد که ایجاد چنین پیوندی میان دل های مردم با امکانات مادی امکان پذیر نیست. حتی اگر همه سرمایه های مادی دنیا به کار گرفته شود، نمی توان چنین محبت و الفتی را در جامعه ایجاد کرد؛ این ایمان به خداوند بود که زمینه ایجاد این محبت و وحدت را فراهم کرد.

وی با بیان اینکه جامعه اسلامی بدون همراهی مردم نمی تواند به اهداف خود دست پیدا کند، تصریح کرد: این مسئله نشان می دهد که مردم صرفاً مخاطب یا دریافت کننده تصمیم های حاکمیت نیستند، بلکه در پیشبرد اهداف جامعه اسلامی نقش دارند و حضور آنان می تواند عامل تقویت و موفقیت نظام باشد.

مشورت پیامبر(ص) با مردم؛ احترام به رأی جامعه

این پژوهشگر دینی با اشاره به آیه 159 سوره «آل عمران»، ادامه داد: خداوند در این آیه خطاب به پیامبر اکرم(ص) می فرماید «فَبمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ»، یعنی به برکت رحمت الهی با مردم نرم و ملایم برخورد کردی و اگر خشن و سخت گیر بودی، مردم از اطراف تو پراکنده می شدند.

شریعتی تبار گفت: این آیه نشان می دهد که اخلاق، محبت، عطوفت و برخورد کریمانه با مردم تا چه اندازه در جذب و همراهی آنان مؤثر است. پیامبر اکرم(ص) با وجود جایگاه والایی که داشتند، در ارتباط با مردم از شیوه ای مبتنی بر رحمت و مدارا استفاده می کردند.

وی بیان کرد: خداوند در ادامه می فرماید «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ»، یعنی از خطاهای مردم درگذر، برای آنان از خداوند طلب آمرزش کن و در امور با آنان مشورت داشته باش. بنابراین، مسئله مشورت با مردم در امور جامعه، یک دستور قرآنی است.

این پژوهشگر دینی با بیان اینکه مشورت پیامبر(ص) با مردم دارای ابعاد مختلفی است، بیان کرد: نخستین مسئله، احترام گذاشتن به نظر و رأی مردم و دخیل کردن آنان در امور مهم جامعه است. وقتی مردم احساس کنند نظر و دیدگاه آنان مورد توجه قرار می گیرد، مشارکت و مسئولیت پذیری آنان نیز افزایش پیدا می کند.

شریعتی تبار ادامه داد: دومین مسئله این است که مشورت، مردم را در تحمل مسئولیت ها و سختی های جامعه مشارکت می دهد. این مسئله به ویژه در شرایط دشوار و جنگی اهمیت بیشتری پیدا می کند، چراکه جامعه زمانی می تواند مشکلات و بحران ها را پشت سر بگذارد که مردم خود را در آن شریک و مسئول بدانند.

مشورت پیامبر(ص)؛ یک الگوی تربیتی برای حاکمان

وی با اشاره به بُعد آموزشی و تربیتی مشورت پیامبر اکرم(ص) با مردم افزود: نکته مهم دیگر این است که پیامبر اکرم(ص) با وجود مقام عصمت و جایگاه والای علمی و معنوی، با مردم مشورت می کردند. بنابراین، این رفتار برای دیگران یک الگو و آموزش است که اگر پیامبر(ص) به نظر مردم توجه می کند، دیگران نیز باید به مردم احترام بگذارند و در امور جامعه با آنان مشورت کنند.

این پژوهشگر دینی بیان کرد: بنابراین، موضوع مشارکت مردم را باید در کنار یک فرهنگ حکمرانی مبتنی بر احترام، مدارا، گفت وگو و مسئولیت پذیری مورد توجه قرار داد. مردم زمانی می توانند در اداره جامعه نقش مؤثر داشته باشند که میان آنان و حاکمیت ارتباطی واقعی و مبتنی بر اعتماد وجود داشته باشد.

امیرالمؤمنین(ع)؛ حاکم نباید خود را از مردم جدا کند

شریعتی تبار با اشاره به سیره عملی امیرالمؤمنین(ع) در نهج البلاغه بیان کرد: در نهج البلاغه نیز همین نگاه به مردم را مشاهده می کنیم. امیرالمؤمنین(ع) در عهدنامه خود به مالک اشتر بارها بر ضرورت توجه به مردم تأکید می کنند و به حاکم توصیه می کنند که خود را از مردم جدا نکند.

وی ادامه داد: حضرت به مالک اشتر هشدار می دهند که حاکم نباید خود را در حجاب و فاصله ای از مردم قرار دهد. اگر میان حاکم و مردم فاصله ایجاد شود و مسئولان ارتباط مستقیم خود را با جامعه از دست بدهند، زمینه برای سوءتفاهم و بی اعتمادی فراهم خواهد شد.

این پژوهشگر دینی گفت: اگر در جامعه مسئله ای وجود دارد که ممکن است موجب سوءتفاهم مردم شود، باید با شفاف سازی و تبیین صحیح، موضوع را برای مردم روشن کرد. البته این شفاف سازی باید با رعایت مصالح و همه ملاحظات لازم انجام شود، اما اصل ارتباط، گفت وگو و پاسخگویی به مردم مورد تأکید آموزه های دینی است.

حقوق متقابل مردم و حکومت؛ عامل ماندگاری نظام

شریعتی تبار با تأکید بر اینکه توجه به مردم هم توصیه قرآن کریم و هم سیره عملی پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) است، بیان کرد: بنابراین، در اداره کشور و امور جامعه باید مردم مورد اهتمام ویژه قرار داشته باشند. یکی از دلایل این مسئله آن است که مقبولیت و استحکام یک نظام سیاسی تا حد زیادی به جایگاه مردم و میزان همراهی آنان وابسته است.

وی با اشاره به خطبه 216 نهج البلاغه تصریح کرد: امیرالمؤمنین(ع) در این خطبه بر حقوق متقابل حکومت و مردم تأکید دارند؛ یعنی همان طور که مردم نسبت به حکومت حقوق و مسئولیت هایی دارند، حکومت نیز در برابر مردم مسئول است و باید حقوق آنان را رعایت کند.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: اگر حکومت واقعاً به رأی و نظر مردم اهتمام داشته باشد و مردم نیز پای کار نظام خود باشند، نتیجه آن افزایش استحکام و اقتدار جامعه خواهد بود. در چنین شرایطی، دشمنان نیز نمی توانند به آسانی از اختلافات و فاصله های ایجادشده میان مردم و حکومت برای ضربه زدن به نظام استفاده کنند.

شریعتی تبار افزود: زمانی که حقوق متقابل میان حکومت و مردم رعایت شود، امید دشمنان برای آسیب زدن به جامعه به یأس و ناامیدی تبدیل خواهد شد و چنین نظامی می تواند ماندگار باشد. رعایت این حقوق همچنین می تواند در حل مشکلات و ایجاد برکات و آثار مثبت در جامعه نقش مؤثری داشته باشد.

مردم داری؛ یک اصل اساسی در حکمرانی اسلامی

وی با اشاره به نگاه رهبر شهید به مسئله مردم و مردم داری بیان کرد: در نگاه ایشان، توجه به مردم و نقش مردم در حکمرانی اسلامی یک مسئله جدی و عمیق بود. ایشان این موضوع را صرفاً به عنوان یک تعارف یا حتی یک راهبرد سیاسی مطرح نمی کردند، بلکه آن را به عنوان یک اصل اساسی در حکمرانی اسلامی مورد توجه قرار می دادند.

این پژوهشگر دینی در پایان گفت: اگر بخواهیم این نگاه را در یک جمله خلاصه کنیم، باید گفت که مردم در اندیشه اسلامی تنها موضوع حکمرانی نیستند، بلکه بخشی از فرآیند اداره جامعه و تحقق اهداف نظام اسلامی به شمار می روند. از قرآن کریم تا سیره پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع)، همواره بر احترام به مردم، مشورت با آنان، رعایت حقوق متقابل و ایجاد پیوند و اعتماد میان مردم و حاکمیت تأکید شده است و همین مبانی، دلیل تأکید جدی رهبر شهید بر نقش مردم در حکمرانی اسلامی بوده است.

انتهای پیام